چنگيز ، مصالح و منافع آنان را تأمين مىكرد و آنان به چيز ديگرى توجه نداشتند ، و چنانچه آنها يا برخى از آنان توجه هم داشتند ، ضعيف‌تر از آن بودند كه كارى از عهده ايشان بر آيد ، و كمتر از آن بودند كه چنگيز به آنان توجهى كند . ولى هولاكو كه در بدسرشتى از جدش چنگيز كم نداشت ، بازدارنده‌اى داشت كه لجامش را بگرداند و رامش سازد و جلودار سرعتش گردد . بازدارنده‌اى كه مانند آن را چنگيز نداشت . اين بازدارنده در شخصيت مردى مخلص و قوى النفس و با اراده به ظهور رسيد كه وقتى سخنى مىگفت ، شنونده ، هرچند هولاكوى جبار ستمگر باشد ، به گفته‌اش توجه مىكرد . محمد مدرسى در كلامى كه در ابتداى اين فصل ذكر كرديم ، چه رسا گفته است : « خواجه نصير الدين طوسى علاوه‌بر مقام علمى كه داشت توانست بر مزاج هولاكو تأثير بگذارد و به تدريج بر عقل وى چيره گردد و آن خون‌آشام را رام سازد و او را به اصلاح امور اجتماعى و فرهنگى و هنرى متوجه سازد . برترى خواجه نصير الدين طوسى بر جهان اسلام اين بود كه از سر ناچارى با هولاكو همنشين شد و مانع از اين شد كه [ شهرهاى ] قزوين و همدان و دينور و كرمانشاه و حلوان و اسد آباد و بصره و شوشتر و همهء شهرهاى خوزستان ، سپس بغداد « 1 » و ديار بكر و شهرهاى الجزيره و حماة و حمص و

--> ( 1 ) - در « الحوادث الجامعه » ص 333 و در « جامع التواريخ » ج 2 ، ق 1 ، ص 2595 كه مؤلفان آنها معاصر [ آن حوادث ] و شاهد آن بوده‌اند آمده است كه هولاكو به بازسازى خرابىهاى شهر و ترميم و بازگرداندن كارهاى اهالى آن‌جا به همان شكل سابق ، فرمان داد . بدين‌گونه مىبينيم كه طوسى ، هولاكو را وادار ساخت تا خرابىها و سوخته‌هاى شهر را با خرج دولت به صورت اوّل درآورد . و صاحب كتاب ( مراصد الاطلاع ) كه كتابش را پس از فتح بغداد نوشته است ، از محله‌هاى بغداد